Zespół Pałacowy

Zespół Pałacowy rodziny Kotarskich wraz z zabytkowym parkiem zaliczany jest do zabytków architektury o najwyższych walorach kulturowo – krajobrazowych. Wpisany jest do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora zabytków (A-327 z 1968 roku). Położony jest na wzniesieniu w centrum wsi, w otoczeniu parku krajobrazowego, zbudowany został z cegły w połowie XIX wieku w stylu neorenesansowym. Część środkowa jednokondygnacyjna, skrzydła boczne dwukondygnacyjne. Pałac powstawał w dwóch podstawowych fazach. W pierwszej fazie powstała część środkowa z arkadową loggią od zachodu i wielobocznym ryzalitem od wschodu (o cechach monachijskiego stylu arkadowego 1 połowy XIX wieku). Inicjatorem budowy był Karol Kotarski, właściciel Brzysk od 1831 roku. Rozbudowę obiektu przeprowadził syn Karola Kotarskiego - Stanisław Kotarski. W tym czasie powstały skrzydła boczne (północne i południowe).  Prawdopodobnie projekt rozbudowy opracowany został przez Filipa Pokutyńskiego.  
Pierwszym właścicielem dworu był Karol Kotarski, który w latach trzydziestych XIX wieku nabył Brzyska, Ujazd i Kłodawę. Następnie dwór był w posiadaniu Stanisława Kotarskiego, po którym dziedziczką została jego jedyna córka Helena wraz z mężem hrabią Marianem Łosiem. Pod koniec wojny, kiedy zbliżał się front, we wsi i dworze kwaterowali Niemcy. Pozostawienie bez nadzoru majątku po śmierci Hrabiny Heleny Łosiowej spowodowało jego rozgrabienie.
Po wojnie  obiekt zmieniał wielokrotnie użytkowników. Obecnie dwór pozostaje własnością gminy po tym jak 17 lutego 1992 roku wojewoda krośnieński stwierdził nabycie przez Gminę Brzyska z mocy prawa nieodpłatnie własności nieruchomości zabudowanej stanowiącej zespół parkowo-pałacowy o powierzchni 2,31 ha. Kubatura wnętrza przekracza 7,5 tys. m3, a powierzchnia  użytkowa to 650 m2. Otoczenie pałacu stanowi park krajobrazowy, o powierzchni 2,5 ha. Obecny stan obiektu uznać należy za dostateczny ale wymagający kompleksowego remontu.

Modrzewiowy dwór

Modrzewiowy dwór w Lipnicy Dolnej  z 1781 roku to pozostałość po rodzinie Rylskich. Jest to duży, parterowy, drewniany dwór rozplanowany został na rzucie wydłużonego prostokąta, z wysokim dwuspadowym dachem. Dwór zajmuje centralne miejsce w ogrodzie. Szczególnie interesujący jest od elewacji frontowej, gdzie znajdował się ganek, starannie wykończony, zdobiony wycinanką, co stanowiło mało spotykane na tym terenie założenie architektoniczne. Dwór posiadał pięć pokoi, w tym jeden gościnny, w którym odbywały się bale. Właściciele dworu posiadali również bogatą bibliotekę.
Ostatnim właścicielem dworu była Anna Chmielewska z domu Rylska. Obecnie dwór jest własnością Urzędu Gminy Brzyska. Jest on mocno zniszczony, ponieważ nikt go nigdy nie remontował. Drzewostan w parku o powierzchni 2 ha także uległ dewastacji. Lipnicy Dolnej wybudowany w drugiej połowie XVIII wieku przez długie lata należał do rodziny Rylskich, dworek posiada ganek bogato zdobiony ażurową rzeźbą w drewnie a otoczony jest zabytkowym parkiem.

Neogotycki kościół

Neogotycki kościół parafialny p.w. Św. Marii Magdaleny w Brzyskach murowana świątynia która powstawała w drugiej połowie XIX wieku. Współtwórcą nowej świątyni był znany krakowski architekt Filip Pokutyński. Budowę nowego kościoła ostatecznie ukończono w 1879 roku. Kościół zbudowany jest z ciosanego kamienia, w stylu neogotyckim. Pokryty blachą miedzianą, ma połączoną ze sobą dzwonnicę, mieszczącą dwa dzwony. Jeden mniejszy, ma na płaszczu cztery płaskorzeźby: Pana Jezusa na krzyżu, Matki Boskiej, św. Jana Chryzostoma i św. Bazylego. Drugi większy nie ma żadnych napisów ani dat. Wewnątrz kościół jest trójnawowy. W kaplicy po prawej stronie znajduje się ołtarz Bractwa Różańcowego z obrazem i statuą Matki Boskiej Różańcowej, po lewej jest ołtarz cechowy, ze statuą św. Józefa i z obrazem św. Antoniego Paderewskiego. Przy prezbiterium znajduje się zakrystia murowana, sklepiona. W nawach bocznych znajdują się małe ołtarze, przedstawiające obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa oraz obraz Matki Boskiej Bolesnej.
Ołtarz główny projektu Pavorniego z Włoch, pochodzi z 1886 roku, Ciekawostką może tutaj być fakt, iż wspomniany ołtarz zamówiony był do kościoła dominikanów w Krakowie, lecz z powodu pomylenia wymiarów, odstąpiono go parafii brzyskiej. Wykonany w pracowni Trembeckich w Krakowie stanowi przykład czystego gotyku. Ołtarz wypełnia obraz patronki kościoła św. Marii Magdaleny, ręki A. Gramatyki (uczeń J. Matejki).  Ławki gotyckie, z drzewa dębowego, ustawione na środku nawy, pochodzą z pracowni rzeźbiarza i kamieniarza Sroczyńskiego z Jasła. Na uwagę zasługuje również chór w kształcie półkola podparty ośmioma kolumnami oraz znajdujące się na nim zabytkowe organy. Wykonany w pracowni Trembeckich w Krakowie stanowi przykład czystego gotyku. Ołtarz wypełnia obraz patronki kościoła św. Marii Magdaleny, ręki A. Gramatyki (uczeń J. Matejki). Na zewnątrz kościół otoczony jest drzewami, z których jedno zasługuje na szczególną uwagę. Jest to dąb, który został posadzony 29.06.1910 roku w rocznicę bitwy po Grunwaldem.

Zabytkowe nekropolie

Na terenie gminy Brzyska znajdują się 4 zabytkowe cmentarze. Dwa  nich są cmentarzami czynnymi, rzymskokatolickimi o łącznej wielkości 1,67 ha leżącymi na terenie miejscowości Brzyska. Dwie kolejne to cmentarze z okresu I wojny światowej o łącznej wielkości 0,06 ha, obecnie nie użytkowane znajdujące się we wsi Błażkowa.
W zadowalającym stanie są cmentarze obrządku rzymskokatolickiego znajdujące się w pobliżu kościoła parafialnego w Brzyskach, które wciąż są miejscem wiecznego spoczynku miejscowej ludności. Tutejszy stary cmentarz parafialny kryje wiele cennych zabytkowych, głównie kamiennych pomników i nagrobków pochodzących z XIX wieku. W maju 1866 roku po śmierci Juli Kotarskiej z Wojnarowskich – właścicielki Brzysk, jej mąż Stanisław Kotarski podjął decyzje o budowie rodzinnej murowanej kaplicy grobowej, którą poświecono we wrześniu następnego roku.
Oryginalność architektury kaplicy oraz jej położenie na pozbawionym drzew stoku wzniesienia, przyczyniły się do podjęcia decyzji o wpisaniu jej do rejestru zabytków gminy z numerem A-102/2004.
Cmentarz nr 229, usytuowany wyniośle na wzgórzach w północnej części wsi, znakomicie wkomponowany został w malownicze Pogórze Beskidu Niskiego, zachowując jednocześnie nastrój niewielkiego cmentarzyka wiejskiego o specyficznym wyrazie. Wzniesiony w latach 1915-18, stanowi samodzielne założenie przestrzenne. Oś kompozycyjną zamyka duży krzyż ze stylizowaną koroną cierniową. Na jego cokole tablica oraz napis w języku niemieckim, który tłumaczy się w następujący sposób: „Teraz wy czuwajcie my zmęczyliśmy się”. Spoczywa tu łącznie 89 żołnierzy, przynależących do armii austriackiej, węgierskiej i rosyjskiej.
Cmentarz nr 219 jest jednym z kilku, w którym ze znakomitym skutkiem połączono drewno i beton. Pomnik centralny stanowi lekki cokół drewnianego krzyża pomnikowego, włączony w ciąg ogrodzenia. Otoczony drewnianym płotem na betonowych słupach, po których do niedawna nie pozostało śladu. Spoczywa tu łącznie 36 żołnierzy armii austriackiej i rosyjskiej. Ciekawostką może być fakt, iż pod koniec II wojny światowej pochowano tu żołnierzy niemieckich, nie oznaczając miejsca pochówku.

 Sanktuarium Chrystusowego Krzyża

Bezwątpienia największą atrakcją turystyczną regionu jest zlokalizowana na szczycie góry Liwocz platforma widokowa (24m) zwieńczona metalowym krzyżem (18m). U podnóża platformy widokowej wybudowane zostało Sanktuarium Chrystusowego Krzyża. Od 2003 roku do platformy widokowej prowadzi droga krzyżowa z pięknymi i oryginalnymi stacjami, których autorem jest Ormianin, artysta metaloplastyk Aram Chakhbazian. Krzyż oraz sanktuarium zostało wybudowane dla „upamiętnienia wejścia Rodziny Ludzkiej w Trzecie Tysiąclecie Chrześcijaństwa oraz jako wotum wdzięczności Bogu i Matce Najświętszej za Umiłowanego Ojca Świętego Jana Pawła II w 25-lecie Jego pontyfikatu” . Nieopodal sanktuarium  znajduje się wieczna szopka z figurami naturalnych rozmiarów, która jest wielką atrakcja dla najmłodszych.

 

 Krzyż milenijny w Ujeździe jeden najwyższych w Polsce krzyż mierzący 40 m wysokości, znajdujący się w miejscowości Ujazd- wybudowany jako wotum wdzięczności Polonii amerykańskiej z Chicago. Rozpostarty na nim Chrystus zwrócony jest twarzą w kierunku drogi Jasło - Pilzno. W bezpośrednim sąsiedztwie krzyża znajdują się wykute w piaskowcu ciężkowickim stacje drogi krzyżowej.

  

  



Opracowano na podstawie:

 

Mikoś G., Brzyska i okolice
Hap W., Przewodnik po Jaśle i Jasielszczyźnie
Dacyl A., Dranka Z., Świstak Z., Na śladach dworków i dworów Jasielszczyzny
Biernacki M., Uwarunkowania i kierunki rozwoju turystyki w gminie Brzyska

Fotografie: Mikoś G.,Biernacki M.