Podział geobotaniczny

W podziale geobotanicznym Polski J. M. Matuszkiewicza obszar gminy położony jest w Prowincji Karpackiej, Dziale Zachodniokarpackim, Krainie Karpat Zachodnich, Podkrainie Zachodniobeskidzkiej, Okręgu Pogórzy Rożnowsko – Ciężkowickich, Podokręgu Ryglickim.
Na terenie gminy  wyróżniamy sześć zespołów roślinnych

  • Grąd subkontynentalny, odmiana małopolska, forma podgórska, seria uboga,
  • Grąd subkontynentalny, odmiana małopolska, forma podgórska, seria żyzna,
  • Żyzna buczyna karpacka, odmiana zachodniokarpacka, forma podgórska,
  • Żyzna buczyna karpacka, odmiana zachodniokarpacka, forma reglowa,
  • Podgórski łęg jesionowy
  • Nadrzeczny łęg jesionowo-wiązowy.

Krajobrazy pierwotne i naturalne terenu obejmowały lasy. Jednakże na skutek długotrwałej działalności człowieka nastąpił spadek lesistości oraz zmiany w składzie i strukturze lasów. Obecnie roślinność badanego terenu zajmują zarówno zespoły naturalne (leśne, wodne), jak i zastępcze dla lasów (leśne monokultury oraz wtórne stadia rozwojowe), nieleśne - półnaturalne łąki, pastwiska i murawy oraz synantropijne: polne (segetalne) i ruderalne. Teren gminy charakteryzuje się dość wysoką bioróżnorodnością, co jest naturalnie pozytywnym elementem. Najcenniejsze na terenie gminy są ekosystemy leśne, bowiem istotnie wpływają one na równowagę systemu ekologicznego, przydają walorów krajobrazowych temu terenowi, a przede wszystkim przyczyniają się do poprawy stanu zdrowia przebywających tu ludzi. Zalesienie gminy wynosi 23,3%, co plasuje ją znacznie poniżej średniej wojewódzkiej (36%) i krajowej (28,2%). Duża część istniejących niewielkich lasków i zadrzewień stanowi ochronę źródlisk licznych potoków. W części gminy, która wchodzi w Pasmo Liwocza i Brzanki występuje zespół roślinności żyznej buczyny karpackiej (Dentario glandulosae-Fagetum), w której drzewostanie dominuje buk (Fagus sylvatica) i jodła (Abies), z domieszką wiązu górskiego (Ulmus gabra) i jaworu (Acer pseudoplatanus). W okolicach szczytu Liwocza jodła częściowo zostaje zastąpiona przez świerk (Picea). Charakterystycznymi gatunkami flory występującymi na tym terenie są: żywiec gruczołowaty (Dentaria glandulosa), paprotnik Brauna (Polystychum braunii), bluszczyk kosmaty (Glechoma hirsuta), szałwia lepka (Salvia glutinosa), wilczomlecz migdałolistny (Euphorbia amygdaloides) i żywokost bulwiasty (Symphytum tuberosum). Niebywałą osobliwością jest występowanie tu gatunków wschodniokarpackich, tj. sałatnicy leśnej (Aposeris foetida), która należy do roślin rzadkich i chronionych oraz żywokostu sercowatego (Symphytum cordatum).  Wysoka skala wartości szaty roślinnej gminy wynika z obecności tutaj licznych gatunków górskich: brzozy czarnej (Betula obscura), żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius), rogownica leśna (Cerastium arvense), bluszczyk kosmaty (Gleochoma hirsuta). Niezmiernie interesującym elementem flory są występujące tutaj gatunki południowe pozostające pod ochroną takie jak: kłokoczka południowa (Staphylea pinnata), cebulica dwulistna (Scilla biforia).
Zespół żyznej buczyny karpackiej porastający zbocza Liwocza jest jednym z najlepiej zachowanym zespołem tego typu.

Podgórski łęg jesionowy oraz nadrzeczny łęg jesionowo wiązowy to zespoły roślinne charakterystyczne dla dopływów Wisłoki oraz samej doliny Wisłoki. Dominującym gatunkiem drzewostanu jest jesion wyniosły (Fraxinus Excelsior), olsza pospolita z domieszką olszy szarej (Alnus incana) i czarnej (Alnus glutinosa Gaertn) oraz jawor (Acer pseudoplatanus).  Luźną warstwę krzewów tworzą leszczyna (Corylus) oraz trzmielina (Euonymus). Osobowością tych miejsc jest występowania gatunków kserotermicznych takich jak kłosownica pierzasta (Brachypodium pinnatum), orlik pospolity (Aquilegia vulgaris) gatunek chroniony, ciemiężyk biało kwiatowy (Vincetoxicum hirundinaria), goryczka orzęsiona (Gentianella ciliata) gatunek chroniony.

Na obszarze zespołu roślinnego Grądu subkontynentalnego na terenie gminy potencjalna roślinność naturalna została mocno zdewastowana poprzez działalność człowieka na przestrzeni dziejów. Zachowały się nieliczne skupiska roślinne charakterystyczne dla tego zespołu zlokalizowane najczęściej na skraju łąk i pastwisk w pobliżu cieków wodnych oraz w parkach. W drzewostanie dominuje dąb szypułkowy (Quercus robur), grab (Carpinus betulus), lipa drobnolistna (Tilia mordata) i klon pospolity (Acer platanoides). Bogate jest występowanie gatunków z rodzaju krzewów leszczyny pospolitej (Corylus aye),  kruszyny pospolitej (Frangula alnus), czeremchy zwyczajnej (Padus avium), głógu jednoszyjkowego (Crataegus monogyna),  kaliny koralowej (Vibumum opulus) i jarząba pospolitego (Sorbus aucuparia).
W warstwie zielonej występują między innymi zawilce - gajowy (Anemone nemorosa) i żółty (Anemone ranunculoides), przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis), groszek wiosenny (Lathyrus vernus) gwiazdnica wielkokwiatowa (Stellaria holostea), gajowiec żółty (Galeobdolon luteum), dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans) i  czworolist pospolity (Paris quadrifolia) .

Biorąc pod uwagę zoogeograficzne czynniki cały omawiany teren przynależy do tzw. Krainy Karpackiej. Potoki i rzeki na terenie gminy wchodzą w zasięg "krainy brzany". Wędkując napotkać tu można takie gatunki ryb jak: brzana, brzanka, kiełb, kleń, świnka, ukleja, szczupak. Spośród chronionych płazów i gadów na terenie gminy występują salamandra plamista (Salamandra salamandra), jaszczurka żyworodna (Zootoca vivipara) jaszczurka zwinka (Lacerta agilis), żmija zygzakowata (Vipera berus), rzekotka drzewna (Hyla arborea), ropucha szara i zielona, traszka górska, zaskroniec, żmija zygzakowata, jaszczurka zwinka i żyworodna oraz padalec.
W południowo - zachodniej części gminy znajdują się miejsca gniazdowania ptaków drapieżnych. Są tu myszołów zwyczajny (Buteo buteo), jastrząb zwyczajny (Accipiter gentilis) i krogulec  zwyczajny (Accipiter nisus). Spotkać też można puszczyka uralskiego (Strix uralensis), puszczyka (Strix aluco), grubodzioba zwyczajnego  (Coccothraustes coccothraustes), dzięcioła biało grzbietowego (Dendrocopos leucotos), bociana czarnego (Ciconia nigra), oraz  wiele innych ciekawych ptaków.

 Obszary chronionego krajobrazu

Najcenniejszym terenem pod względem przyrodniczym w granicach gminy jest obszar Rezerwatu leśnego „Liwocz” leżący w otulinie Parku Krajobrazowego Pasma Brzanki. Położony jest na terenie dwóch gmin wiejskich: Brzyska i Skołyszyn powołany został Rozporządzeniem Wojewody Podkarpackiego z dnia 19 kwietnia 2004 r. Obejmuje obszary leśne o powierzchni 84,23 ha. Rezerwat należy do typu: florystycznych, podtypu: zbiorowisk leśnych– klasyfikacja wg głównego przedmiotu ochrony oraz do typu: leśnych i borowych, podtypu: lasów górskich i podgórskich – klasyfikacja wg głównego typu ekosystemu.
Powstał w celu zachowania ze względów naukowych, dydaktycznych i przyrodniczych zbiorowisk roślinnych typowych dla wyższych partii Pogórza Ciężkowickiego oraz stanowisk roślin i zwierząt chronionych. Zbiorowiska roślinne są tu reprezentowane przez żyzną buczynę karpacką (Dentario glandulosae-Fagetum) występującą zarówno w formie reglowej jak i podgórskiej, natomiast flora chroniona liczy kilkanaście gatunków roślin naczyniowych, do których należy m.in.: podkolan biały (Platanthera biforia) i wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum).

Inną forma ochrony przyrody na terenie gminy jest obszar Natura 2000 Liwocz (PLH180046) o powierzchni 327,7 ha. Obszar ostoi obejmuje południowe zbocze góry Liwocz, które jest porośnięte lasem liściastym i mieszanym . Teren zbudowany jest głównie z piaskowców, łupków, zlepieńców i margli, na których wykształciły się gleby brunatne i brunatne kwaśne. Najcenniejszym gatunkiem na tym obszarze  jest  kumak górski (Bombina variegata) wymieniony w Załączniku II Dyrektywy Rady 92/43/EWG.  Dolinę Wisłoki natomiast obejmuje obszar Natura 2000 Wisłoka z dopływami (PLH180052) gdzie występuje szesnaście cennych siedlisk. Najcenniejszymi zbiorowiskami roślinnymi są tu łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion), a także grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny (Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum). Z chronionych gatunków żyją tutaj między innymi: bóbr europejski (Castor fiber), skójka gruboskorupowa (Unio crassus), modraszek telejus (Phengaris Telesiu), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), bocian czarny, hajstra (Ciconia nigra), błotniak stawowy (Circus aeruginosus), Zimorodek zwyczajny (Alcedo atthis).W wodach Wisłoki znajduję się pięć gatunków ryb z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej najbardziej zagrożonymi gatunkami są: łosoś szlachetny (Salmo salar), Różanka (Rhodeus sericeus amarus) oraz głowacz białopłetwy (Cottus gobio) .

Góra Liwocz

Najcenniejszym walorem przyrodniczym pod względem turystycznym jest Liwocz najwyższe wzniesienie na Pogórzu Ciężkowickim, w paśmie Liwocza i Brzanki wznoszące się na 562 m n.p.m. Liwocz od najdawniejszych czasów był dla okolicznych mieszkańców oraz przygodnych turystów obiektem zainteresowań, zapewne przyciągała ich  magiczność tej góry, jak żadnej innej w regionie, owianej licznymi legendami i podaniami ludowymi. Te ostatnie oparte na przekazywaniu z pokolenia na pokolenie, odzwierciedlone są także w nazwach, które posiadają niektóre miejsca w masywie Liwocza, np. Gródek, Rynek Wielki, Rynek Mały, Piekło, czy też ciekawe nazwy jarów, w których płyną potoki: Parów Złamane Mosty, Parów Czarna Woda, czy Parów Słona Woda.
Jedna z legend głosi ,że na Liwoczu  miało być miasto, które to powstało wokół istniejącego tam wcześniej zamku. Miasto to miało dwa rynki, podgrodzie, a w ratuszowych drzwiach coraz bogatsi mieszczanie wstawili nawet złotą bramę, skąpiąc jednak pieniędzy na kościół. Z tego też powodu ksiądz nawołujący do opamiętania się, został wygnany z grodu przez mieszkańców za co ich przeklął, co w konsekwencji zaowocowało zapadnięciem się pod ziemię całego miasta. Inna legenda głosi, że zanim wybudowano Biecz, na szczycie tej góry istniało już znacznie wcześniej nie mniejsze miasto. Połączono je ze sobą podziemnym tunelem, którym Królowa Jadwiga uciekała z grodu Bieckiego przed Tatarami. Gdy dotarli w pośpiechu do Liwocza, tam znajdujące się miasteczko, jak i sam tunel zawaliły się na głowy tatarskich oddziałów, zapadając się pod ziemie. 

Platforma widokowa

Bezwątpienia największą atrakcją turystyczną regionu jest zlokalizowana na szczycie góry Liwocz platforma widokowa (24m) zwieńczona metalowym krzyżem (18m), z której podziwiać można piękne panoramy okolicznych wsi i miasteczek, a w pogodne dni nawet szczyty Tatr.
 Na szczyt Liwocza prowadzą liczne szlaki turystyczne oraz szlaki spacerowe oraz dogodne do wędrówki leśne ścieżki. Jedna z nich prowadzi od strony Brzysk obok studni z źródlaną wodą siarczkową.

 

Diabelska Izdebka uroczysko skalne w miejscowości Wróblowa w przysiółku Osiny z miejscem tym nierozerwalnie związana jest legenda, która głosi że w grocie tej mieszkał diabeł, który ukazywał się mieszkańcom pod różnymi postaciami (białego rumaka, czarnego barana, królika itp.), nigdy jednak nie ukazał się w prawdziwej postaci.


Opracowano na podstawie:

 Matuszkiewcz J.M., Potencjalna roślinność naturalna i geobotaniczna regionalizacja Polski.
Mikoś G., Brzyska i okolice
Potocki A., Księga legend i opowieści Beskidzkich
Mikoś G., Matejek R., W gminie Brzyska
Biernacki M., Uwarunkowania i kierunki rozwoju turystyki w gminie Brzyska
http://natura2000.gdos.gov.pl
http://maps.geoportal.gov.pl

Fotografie: Mikoś G.,Biernacki M.